Ta’lim metodlari: tushuncha, funksiya, tasnif. «Metod» so`zining yunoncha tarjimasi «tadqiqot, usul, maqsadga erishish yo`li» kabi ma’nolarni anglatadi. Filofosiya sifatida ushbu tushuncha umumiy tarzda «maqsadga erishish usullari» deya sharhlangan.

1.Yunoncha metod va usullarning tavsifi.

2.Yunoncha so`zlar mazmuni ifodasi

Mashur mutaffakir Suqrot so`z ustasi sifatida mashhurdir. Tinglovchilar, talabalarga mutaffakir olim ma’ruzasini maroqli o`qib o`z tinglovchilarini ma’ruzasini tushunganlik darajasini aniqlash maqsadida puxta va ko`p mantiqli savollar berib mushohada qilar edi.

Buyuk mutaffakir rahbarligida ko`p bilim sirlarini o`z shogirdlarini ta’lim usullarini o`zlashtirish borasida izlanishlar olib borib o`quvchilari hurmatini qozondi.

Suqrotning ma’nolarni anglash borasida Muhoka – usulidan ko`proq foydalanadi. Suqrotning so`rov usulidan maqsadi, o`quvchilarni ko`proq fikrlashga o`rgatadi, tushunishga undaydi, o`quvchi tushunib yetishi uchun oddiy yo`llarini tanlaydi. Savollarni teran tuzadi. Talabalardan kutilgan natija olaolmasa u bilimlar qayta oddiy usullarda o`tilib o`zlashtirilardi. Kutiladigan natijaga qarab, o`qituvchi o`quvchini tushungunigacha savollar tayyorlana veradi. Suqrotning bu metodi talabalarni fikrlash va tafakkurini oshirishga qaratilgan. Bu metodlarvaqt sinovidan o`tgan samara beruvchi usullardandir. Suqrotning savollarni tuzish usuli o`quvchilarni bilim olishlariga samarali hisoblanadi, lekin bu usul ko`pincha yangi tushunchalarni o`zlashtirishga qaratilgan Soptent usuliga asoslangan. Falsafa sinfida shaxsiy tajriba sifatida bulishi ham mumkin. Tarix sinfida esa anglash mumkin ma’lum bir voqeani fan qilish maqsadida ham bo`lishi mumkin.

Suqrotning bu usullari shakli mazmuniga ko`ra so`rov strategiyasidan foydalanish oldin bo`lishi ham mumkin.

Suqrotning bu usulidan auditoriyada talabalarni faoliyati bilan bog’lab kundalik mushohada yuritishda ham foydalanish mumkin.

Masalan: Matematika fani o`qituvchisi oxirgi tushunchani yechish jarayonida to`g’ri javob berishadi. Talabalar matematik masalalarni yechishda savol so`rsalar, ularga to`g’ri javob berish o`qituvchining funksiyasiga kiradi. Matematika o`qituvchisining bunday yondashuvi talabalarning bilim darajasini aniqlashga va ularning sekin asta yangi tushunchalarni tushunib olishga undaydi. Bunda o`qituvchi o`quvchisini qayerda bilimi sayozligini bilishga yordam beradi va muhim savollarni berish orqali, o`z o`quvchilarini fandagi bilimlariga moslashtirib borishga yordam beradi. O`quvchi o`z tengqurlaridan orqada qolda u o`quvchi bilan individual shug’ullanishi unga oddiy usullar bilan tushuntirishi qoloq o`quvchining mustaqil fikrlash orqali bilimga undaydi.

Suqrotning usullari rangbarangligi bilan ajralib turadi, bir biri bilan farqli ravishda ajralib turadi. Bu esa talabaning faoliyati davomida savol bersa uning savoliga savol orqali javob beriladi. Javobga yaqin savol berib talabani tushunchasini orttiriladi. Oldin o`rgatilgan bilimlarga hayot tajribasidan kelib chiqib tushunchalarga urg’u beriladi va shunga asoslanib talaba javobni o`zi yechishga erishadi.

Suqrotning seminar darslarida guruhda “Baliq ko`zasi” usuliga qatnashuvchi talabalar o`qituvchi tomonidan o`rtaga tashlangan savol bo`yicha o`zaro g’oyalar, muzaokaralar va tortishuvlar olib borishadi. Suqrotning bu seminar darsida 4-5 talaba o`rtaga o`tiradi, qolgan talabalar ularni aylana shaklida o`rab turushadi.

Hech kim o`tirmagan qo`shimcha joy o`rtada bo`sh bo`lishi kerak. Markazdagi o`rindiqlardagi talabalar o`qituvchi berga Suqrot savollariga o`quvchilar chalkashib ketmasligi uchun o`qituvchi talabalarni muzokaralarga to`g’ri yo`nalish berib turadi.

Suqrotning bu seminar usulida faqat markazdagi talaba gapirishga haqli, qolgan o`rab turgan talabalar muzokarani qayd qilib borishadi. Agar talaba izox bersa yoki muzokarani davom ettirmoqchi bo`lsa u markazdagi bo`sh o`rini egallashi kerak bo`ladi va o`z fikrini bildiradi.

NunThing muhokamalari o‘qituvchi rahbarligi loyihasi tomonidan rivojlantirildi va mulohaza vositasi sifatida ularning kundalik texnika seminarlari xulosasida foydalaniladi. NunThing deb nomlangan faoliya tayollar monastirida tashkil etildi, bu muhokama hajmi o‘qish va o‘rganishni so‘rashning juda kuchli vositasi bo‘lishi mumkin. NunThing Sokratik Seminardek ishlaydi, ammo qatnashuvchilar doirasi bittasi ochiq holda yangi o‘rinlar 3ta gacha cheklangan. YAna, faqat ulargina markazda ishtirok etishi mumkin.

NunThing bilan, ammo, nosokratik uslubdagi savollar muhokama tayyorlashda ishlatiladi. Talabalar o‘zlari xohlagan mavzu yoki masalani tanlashda erkindirlar.

Ayni vaqtda, pedagogik manbalarda «ta’lim metodi» tushunchasiga berilgan ta’riflarning xilma-xil ekanligiga guvoh bo`lish mumkin. Mazkur o`rinda ularning ayrimlarini keltiramiz.

Shuningdek, ta’lim metodlarining o`qituvchi va o`quvchilarning o`zaro hamkorlikdagi tartibli faoliyatlari usullari ekanligi to`g`risidagi fikrlar ham mavjud.

«Ta’lim metodlari dastlab pedagog ongida, muayyan yo`nalishdagi faoliyatning umumlashma loyihasi tarzida namoyon bo`ladi. Mazkur loyihaamaliyotga o`qituvchi va o`quvchilar faoliyatining o`zaro tutashuvi, o`qitish va o`qishga qaratilgan aniq harakatlar, amallar yoki usullar majmuasi sifatida joriy etiladi. Metod boshqa shakllarda namoyon bo`lmaydi, buning boisi ta’lim metodi o`zida, umumiy holda faoliyatning didaktik modelini ifoda etadi».

1.Qayd etilayotgan tushuncha mohiyatini to`laqonli yorituvchi ta’rifni aniqlashga bo`lgan urinish bugun ham davom etyapti, yangi-yangi ta’riflar ilgari surilmoqda. Biroq, «ta’lim metodi» tushunchasi mohiyatini yoritishga nisbatan turlcha qarashlarning mavjudligiga qaramay, ularni o`zaro yaqinlashtiruvchi umumiylik mavjud. Aksariyat mualliflar «ta’lim metodlari o`quvchilarning o`quv-bilish faoliyatini tashkil etish usullari» degan qarashga yon bosadilar. Demak, ta’lim metodlari ta’lim jarayonida qo`llanilib, uning samarasini ta’minlovchi usullar majmuidir.

Ta’lim metodlari ta’lim maqsadini yoritishgaxizmat qiladi, u yordamida ta’lim mazmunini o`zlashtirish yo`llari ifoda etiladi, o`qituvchi va o`quvchilarning o`zaro harakati, xususiyati aks ettiriladi. Metod, bir tomondan, ta’lim maqsadiga erishish vositasi sifatida namoyon bo`lsa, boshqa tomondan, boshqariluvchan o`qish faoliyatini amalgaoshirish sharti hisoblanadi.Ta’lim metodlari doimo u yoki bu o`qish vositalari yordamida joriy etiladi, shu bois ularning o`zaro shartlanganligini ta’kidlash joiz.Ta’lim metodi tuzilmasi chizmada quyidagcha namoyon bo`ladi (M.N.Skatkin qarashlariga ko`ra)

Chizmadan anglanib turibdiki, ta’lim metodi tuzilmasida quyidagilar ajralib turadi: maqsadli tarkib; faoliyatli tarkib; ta’lim vositalari.

Tabiiyki, umumiy holda erishilgan natija har doim ham o`qituvchining dars boshida belgilagan maqsadiga mos kelavermaydi. Ta’lim maqsadi o`qituvchi va o`quvchilar faoliyati asosida, shuningdek, ta’lim vositalari yordamida natijalanadi, ushbu jarayondaaniq maqsadga yo`naltirilgan mexanizm ishga tushadi. Ta’lim tizimlari maqsadga erishish jarayonida bosh xalqaaynan qanday va qaysi mexanizm asosida hamda mavjud tarkibiy unsurlarni qanday ishga solish mumkinligini ifodalashgaxizmat qiladi.

Ta’lim metodlari quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:

Bu funksiyalar ta’lim metodini qo`llash jarayonida, bir-biridan ajratilgan holda yoki ketma-ket joriy etilmaydi, aksincha bir-biriga o`zaro singib ketadi. Misol uchun, tashxisli funksiya o`qituvchining bir qator metodlardan yaxlit foydalanishi evaziga bajariladi.«Ta’lim metodi» atamasi bilan birga ko`p hollarda «metodik usul» (sinonimlari – pedagogik usul, didaktik usul) tushunchasi ham qo`llaniladi. U ta’lim metodining tarkibiy qismi, uning muhim unsuri, metodni joriy qilishdagi alohida qadam sifatida ta’riflanadi. Har bir ta’lim metodi muayyan ta’lim usullarini chog`ishtirish orqali joriy etiladi. Metodik usullarni xilma-xilligi ularni tasniflashga imkon bermaydi, biroq o`qituvchi faoliyatida tez-tez qo`llaniladigan usullarni ajratib ko`rsatish mumkin:

Har bir metod ma’lum ta’limiy vazifani muvaffaqiyatli hal etish, qolganlari esa birmuncha samarasiz bo`lishi mumkin. Universal ta’lim metodlari mavjud emas, shu bois darsda turli ta’lim metodlaridan yoki ularning majmuasidan foydalanish mumkin.Ta’lim metodlarini tanlash quyidagi mezonlar asosidaaniqlanadi:

didaktik maqsad asosida;
ta’lim mazmuni asosida;
o`quvchilarning o`quv ko`nikmalarini egallash va rivojlanish darajasi asosida;
o`qituvchining tajribasi va kasbiy tayyorgarlik darajasi asosida.

O`qituvchi tomonidan qo`llanilayotgan ta’lim metodlari majmuasi boshlang`ch sinflardan yuqori sinflarga o`tish asosida o`zgarib hamda murakkab xususiyat kasb eta boradi. Ushbu jarayondaayrim metodlarni qo`llash chastotasi oshsa, ayrim metodlarni qo`llashga bo`lgan ehtiyoj kamayadi. Ta’lim metodlaridan foydalanish ko`lami, holati o`qituvchining kasbiy tayyorgarligi va mahorati darajasiga bog`liq holda o`zgaradi.

Didaktikada munozaralarga sabab bo`layotgan yana bir muhim ob’ekt ta’lim metodlarining tasnifidir. «Ta’lim metodlari tasnifi ularning ma’lum belgilari bo`ycha tartibini ifodalovchi tizimdir. Hozirgi vaqtda o`nlab ta’lim metodlari ma’lum», - ekanligini ta’kidlagan holda I.P.Podlaso`y fikrini quyidagcha davom ettiradi, - «Biroq bugungi kundaetakchi sanaluvchi didaktik g`oya yagona va o`zgarmas metodlar majmuini yaratishga intilish samarasiz ekanligini tushunishga yordam beradi. O`qitish – favqulodda harakatchan, dialektik jarayon. Metodlar tizimi ham bu harakatlanishni aks ettiradigan darajada jo`shqin bo`lishi, metodlarni qo`llash amaliyotidagi doimiy o`zgarishlarni hisobgaolishi kerak»

IlmTech

Kompetensiyalarim